ŞANGHAY İŞ BİRLİĞİ ÖRGÜTÜ VE AVRUPA BİRLİĞİ KARŞILAŞTIRILMASI

Yazan  27 Temmuz 2021

Yazan: Gökçehan Maraşlı

Uluslararası örgütler, kurulması itibariyle uluslararası ilişkiler düzeninin dönüşümünün bir ürünüdür. 19. Yüzyıl’da yeni aktör tipi olarak meydana gelen uluslararası örgütler, birer araç olarak kullanılmak üzere kurulmuş kurumsal yapılardır ve bir diğer deyişle ara yüz görevi gören bu yapı, süre içinde değişkenlikler göstererek, devletlerin kurduğu örgütler artık devletleri birer ara yüz gibi kullanmaya başladılar. Tarihsel olarak kadim arka planı böyleyken, uluslararası örgütler için en az üç devletin bir araya gelerek ortak bir irade ile bir kurucu belge yazarak ve onu uluslararası hukuk nezdinde yürürlüğe koyarak, uluslararası örgütler kurulmuş olur. O halde bir uluslararası örgütün şartlarını şu şekilde sıralamak mümkündür; en az üç devlet, ortak bir alan, yazılı kurucu metin, örgütü tarif etme ve en önemlisi uluslararası hukuk nezdinde var olan uluslararası hukuk kişiliği.

Şanghay İş Birliği Örgütü Tarihsel Kuruluş Süreci

Soğuk Savaşın bitmesi Rusya ve Çin’i birbirine yaklaştırmıştı. Zayıflayan Rusya’nın hammadde arayışı güçlenen Çin’in ise Pazar arayışı, bu iki devleti hem bu alanda hem de ortak sorunlara çözüm arayışına itti. Bununla beraber güveni de artırmak üzere birbirlerine ihtiyaç duyan devletler haline geldi. Örneğin radikal İslamcılar ve uyuşturucu kaçakçıları gibi sorunlar her iki ülke de baş gösteriyordu. Kazakistan, Tacikistan, Kırgızistan gibi merkezi Asya ülkeleri de önemliydi ve bu üç devletin ABD ile iyi ilişkileri ardından  ABD’nin bölgeye hakim olmak isteyişine tepki olarak kuruldu. ABD’nin bölgeye sızmasına karşın Rusya ve Çin birleşmişti. Güney Asya, doğu Asya ve Asya pasifikte de bir birlik sağlama amacı da güden bu yapıda 1996-2000 dönemeci güven arttırıcı dönem olarak adlandırılır. İlk ismi Şanghay Beşlisi(1996) ardından Özbekistan’ın girmesiyle beraber 2001’de resmen kuruldu. İç olaylarından sonra batıya dönen Özbekistan’a ithafen örgütün anti terör yapısı merkezi Özbekistan’ın başkenti olan Taşkent’tedir bu Şanghay İşbirliği Örgütü’nün kendine has organıdır. Asya pasifiğin lideri olmayı hedefleyen bu örgütte, 3 unsura karşı kurulmuştur; uyuşturucu kaçakçılığı, terör, radikalciler. 2016’da Hindistan, Pakistan’ı da dâhil eden örgüt bir diğer işbirliği olan BRİCS ile beraber düşünülmeli. Sonuç itibariyle yükselen Asya ile beraber Şanghay İşbirliği Örgütü, geleceğin olası yenidünya düzeni hazırlanıyor.

Avrupa Birliği Tarihsel Kuruluş Süreci

AB kurulma mantığı, mevcut düzenin yeniden kurulmasıydı ve aslında tam anlamıyla uluslararası bir örgüt değil ulus üstü bir örgüttür. Başlangıçta kurulma sebebi ise, Hitler ve Mussolini durdurmak ve bir diğer sorun olan Alsas-Loren bölgesine çözüm aramaktı söz konusu bölge de yoğun hammadde kaynağı ve dönemin önemli maddesi olan kömür-çelik vardı. Anlaşmalarla kurulan bu örgütün en temel nedeni ekonomiydi ve aynı zamanda askeri, siyasi bütünleşmeydi. Birlik, üye ülkeleri en çok  AB müktesebatına bakarak seçer diğer ikisi ise siyasi ve ekonomik unsurlardır. Süregelen serüveninde birlik, birçok kez isim değiştirmiştir. İlk ismi altılılar olarak adlandırılan birliğin altı kurucu üyesi benelüks ülkeleri, Fransa, Almanya ve İtalya’dır. 1973’te ise İngiltere ve Danimarka altılılara girdi. Alan olarak genişleyen, ülke olarak derinleşen bu topluluk, toplumlar arası bağ kurdu. Bir “kimlik” oluşturmaya çalışan örgüt 2000’de Avrupa Anayasası ve Euro’ya geçti.

Benzerlikler

Avrupa Birliği’ de Şanghay İşbirliği Örgütü ’de bir savaş sonrası(sıcak, soğuk fark etmeksizin) kurulmuştur. Yeni bir düzeni, işbirliği ve ortak sorunlara çözüm bulabilmek adına kurulmuş yapılardır. Avrupa Birliği, Avrupa entegrasyonunu hedeflerken Şanghay İşbirliği Örgütü ‘de Asya için birlik sağlamayı hedefler. Yani her iki kuruluşun ortak noktası sayabileceğimiz bölgelerinde istikrarı oluşturmaktır. Genelde, Şanghay İşbirliği Örgütü’nü Avrupa Birliği’ne alternatif olarak görülüyor, tıpkı Asya Altyapı Yatırım Bankası’nın IMF’ye alternatif olarak kurulduğunu söyleyenler gibi oysaki iki örgütün arasında çok fazla fark vardır.

FARKLAR TABLOSU

Ayrıştığı Konular 

AB 

ŞİÖ

Uluslararası örgüt &  

Ulusüstü örgüt

Ulusüstü bir  

Örgüt(supranasyonel)

Uluslararası bir Örgüt

Üye devletlerin iç hukukuna  karışma ve doğrudan sonuç  doğurma

Var 

Yok

Sorun odakları 

En kadim sorun Alsas-Loren bölgesi ve ardından ekonomi

Bölgedeki uyuşturucu,  

radikalciler gibi ortak  

sorunlar

Kimlik oluşturma çabası 

Var 

Yok

Anti- terör ajansı yapısı 

Yok 

Var

Üye devletler arası vize  uygulaması

Yok 

Var

Üye devletlerarası serbest  ticaret anlaşmaları

Var 

Yok

Egemenlik devri/paylaşımı 

Var 

Yok

Ortak para birimi 

Var 

Yok

Marş, Bayrak 

Var 

Yok

Kendine has hukuk 

Var 

Yok

Üye Devletlerin dillerinin  resmiyeti

Hepsinin var 

Sadece Rusça ve Çince resmi dil

Üye devletlerarası oy hakkı 

Var 

Yok

Tedrici Bütünleşme 

(spill-over effect)

Var 

Yok



ÜYE GİRİŞİ

Şifremi unuttum
  1. SON MAKALELER
  2. ÇOK OKUNANLAR